แผนที่ผลลัพธ์กับ สสส.

การเป็นองค์กรนวัตกรรมของ สสส. ที่เน้นการทำงานเชิงรุกด้านสุขภาพร่วมกับภาคีเครือข่าย ทำให้ สสส. ได้รับคำชมจากหลายฝ่ายทั้งจากภายในและต่างประเทศถึงความสำคัญขององค์กรและบทบาทการเป็น “น้ำมันหล่อลื่น” เพื่อกระตุ้นให้สังคมเกิดความตื่นตัวถึงโทษภัยของปัจจัยเสี่ยงต่างๆ ที่อยู่ใกล้ตัว

พร้อมกับคำชมข้างต้น ได้มีข้อเสนอแนะจากหลายฝ่ายรวมถึงคณะกรรมการประเมินผล สสส. และคณะนักวิชาการจากองค์การอนามัยโลก (World Health Organization: WHO) สะท้อนมายัง สสส. ว่าระบบการติดตามและประเมินผลของ สสส. ยังเป็น “จุดอ่อนสำคัญ” ที่ควรได้รับการแก้ไขโดยด่วน เพื่อให้เป็นกลไกที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการทำงานและเป็นเครื่องมือที่จะบอกถึงผลงานของ สสส. ต่อสังคม แต่จากความเป็นจริงของงานพัฒนาด้านสังคมที่มีความซับซ้อน มีการทำงานต่อกันเป็นทอดๆ กว่าที่ผลจะเกิดแก่ผู้รับประโยชน์ อาจต้องใช้เวลายาวนานกว่าที่จะเห็นผลของการเปลี่ยนแปลง จึงเป็น “ความยาก” ที่ทำให้การออกแบบการติดตามและประเมินผลของ สสส. ไม่ปรากฏเป็นรูปธรรมและไม่มีประสิทธิภาพตามที่หลายฝ่ายต้องการเห็น

แผนที่ผลลัพธ์ (Outcome Mapping) เป็นเครื่องมือที่ใช้ออกแบบการทำงานของแผนงาน/โครงการที่มีแนวคิดริเริ่มจากความพยายามที่จะสร้างความชัดเจนให้กับการติดตามและประเมินผล โดยเฉพาะกับงานพัฒนาสังคมที่มีความซับซ้อน แต่การสร้างความชัดเจนของการทำงานแบบแผนที่ผลลัพธ์จะเป็นการทำงานตั้งแต่ขั้นตอนของการออกแบบแผนงาน/โครงการที่ต้องมีความชัดเจนก่อน ที่จะส่งผลไปสู่การติดตามและประเมินผลในท้ายที่สุด

ในการออกแบบการทำงานของแผนที่ผลลัพธ์ แผนงานจำเป็นต้องสร้างความชัดเจนให้กับตนเองในการเลือกและกำหนดกลุ่มคน/องค์กรที่แผนงานจะเข้าไปทำงานด้วย ว่าควรที่จะเข้าไปทำงานกับใครอย่างไร ซึ่งกลุ่มคน/องค์กรเหล่านี้จะมีความแตกต่างกันในการที่จะสร้างความสำเร็จตามที่แผนงานต้องการเห็น ดังนั้นจึงต้องมีการวางบทบาทการทำงานต่อกันที่แตกต่างกัน แผนที่ผลลัพธ์จะมีการกำหนดจุดสังเกตของการเปลี่ยนแปลงระหว่างการทำงานอย่างเป็นขั้นเป็นตอน เพื่อเป็นแนวทางให้กับคนทำงานได้ทราบถึงความก้าวหน้าของการดำเนินงาน และใช้ข้อมูลจากการทำงานเหล่านี้เป็นฐานให้กับการติดตามและประเมินผล

แม้ว่าแผนที่ผลลัพธ์จะเป็นเครื่องมือที่พยายาม “ตอบโจทย์” ด้านการติดตามประเมินผล แต่ สสส. เห็นว่านอกเหนือกว่านั้น แผนที่ผลลัพธ์ยังเป็นเครื่องมือที่มีความเหมาะสมที่จะใช้ในการออกแบบการทำงานของแผนงานและชุดโครงการของ สสส. จะทำให้การทำงานมีพลังและนำไปสู่ความสำเร็จได้อย่างเป็นรูปธรรมยิ่งขึ้น ดังนั้น สสส. จึงมีความพยายามที่จะแนะนำแผนที่ผลลัพธ์ให้กับแผนงานและภาคีต่างๆ ของ สสส. นำแนวคิดนี้ไปประยุกต์ใช้ โดยหวังจะเห็นการทำงานและการใช้ทรัพยากรที่ “ชัดเจน” และ “ทรงพลัง” ส่วนผลในด้านการติดตามและประเมินผลย่อมจะเป็นผลตามมาหลังจากผลข้างต้น

Outcome Mapping (แผนที่ผลลัพธ์) เป็นเครื่องมือเพื่อบริหารจัดโครงการ / แผนงาน ที่สถาบันเพื่อการจัดการและพัฒนาระหว่างประเทศ ( IDRC : International Development and Research Centre) แห่งประเทศแคนาดาพัฒนาขึ้น

แผนที่ผลลัพธ์ให้ความสำคัญกับการเกิดขึ้นของ “ผลลัพธ์” หรือ “Outcome” ของแผนงานที่เกิดขึ้นกับคน กลุ่มคน หรือองค์กรที่แผนงานทำงานด้วย ผลลัพธ์ที่แผนที่ผลลัพธ์คาดหวังคือการเปลี่ยนแปลงในเชิงพฤติกรรม (Behavior change) เพราะเชื่อว่า การเปลี่ยนแปลงในเชิงพฤติกรรมจะเป็นการเปลี่ยนแปลงที่ยั่งยืนที่แม้เมื่อแผนงานนั้นๆ สิ้นสุดลง ผลของแผนงานนั้นจะยังคงอยู่ต่อไป

คุณลักษณะเด่นประการหนึ่งของแผนที่ผลลัพธ์คือการผนวกการติดตาม และประเมินผลเข้าไว้กับแผนงาน เพื่อให้การติดตามและประเมินผล เป็นเครื่องมือในการบริหารแผนงานให้บรรลุเป้าหมายตามที่วางไว้ และเป็นเครื่องมือเพื่อการเรียนรู้ การจัดการความรู้ ทั้งความสำเร็จ และปัญหาอุปสรรคที่เกิดขึ้นกับแผนงาน